oprac. Norbert Sokołowski
OPIS OBIEKTU
Według tradycji, pierwszy, drewniany kościół na terenie Świerzawy powstał w 1159 r. z fundacji Bolesława Wysokiego. Najstarsza źródłowa wzmianka o istnieniu obecnego kościoła pochodzi z roku 1268, pod którą to datą wymieniono „proboszcza Waltera z Sędziszowej”. Świątynia została zbudowana najpewniej w 1. połowie XIII w. jako budowla jednonawowa, stropowa, z prostokątnym, przekrytym stropem, zamkniętym od wschodu apsydą prezbiterium i przyległą do niego od północy zakrystią (część badaczy uważa, że zakrystię dobudowano nieco później – po połowie XIII). Powstanie kościoła należy wiązać z organizacją w XIII w. lokalnej sieci parafialnej, obejmującej szereg osad, m.in. Starą Świerzawę czy Sędziszową. W końcu XIII w. świątynia w Sędziszowej, usytuowana na obrzeżach nowo założonego miasta Świerzawa, zaczęła pełnić funkcje parafialne dla tego miasta, aż do 1391 r. kiedy stała się kościołem filialnym w związku z przeniesieniem parafii do nowego kościoła Wniebowzięcia NMP. W początkach XVI w. dobudowano do zachodniej ściany nawy obecną wieżę oraz nieco później, pomieszczenie przy południowo-zachodnim narożniku nawy. W ciągu tego wieku kościół przejęli protestanci. Po wojnie trzydziestoletnie został odzyskany przez katolików. Od XVIII w. pełnił rolę świątyni cmentarnej. W czasie remontu w XIX w. podwyższono korony murów, zmieniono strop w nawie i wymieniono część kamieniarki w apsydzie. Po II wojnie światowej kościół stał opuszczony. W latach 1963-1965 przeprowadzono remont. Obecnie świątynia pełni funkcje muzealne. Na szczególną uwagę zasługuje zachowany, XIII-wieczny półkolisty portal zachodni z bogatą dekoracją roślinną kapiteli kolumn i tympanonu, XV-wieczna polichromia ornamentalna i figuralna o tematyce chrystologicznej, walki dobra ze złem, śmierci oraz męczeństwa na drewnianych słupach podpierających strop nawy oraz liczne renesansowe płyty nagrobne wmurowane w zewnętrzne i wewnętrzne ściany kościoła.
POLICHROMIE
W wyniku prac konserwatorskich prowadzonych w kościele od 1976 r. przez zespół z Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie odsłonięto kilka warstw malowideł ściennych w prezbiterium i nawie. W apsydzie prezbiterium jako pierwsze powstały, zapewne w 1. połowie XIII w., malowidła związane z symboliką Drzewa Życia – w strefach dolnej i środkowej ukazano liczne przedstawienia ptaków, ryb i zwierząt czworonożnych z motywem wici roślinnej w tle, w górnej strefie zachował się jedynie ornament w postaci odwróconego serca z palmetą w środku. Na przełomie XIII i XIV w. w sklepieniu apsydy namalowano scenę Sądu Ostatecznego: pośrodku ukazano tronującego Chrystusa-Sędziego w towarzystwie Marii i św. Jana Ewangelisty, po bokach symbole czterech Ewangelistów i płonące świece w lichtarzach. U dołu – pas medalionów z postaciami świętych. Zapewne w 1. połowie XV w. domalowano nad środkowym oknem scenę Zmartwychwstania ciał, a nad pozostałymi – medaliony z postaciami świętych oraz ornament geometryczny. Pod nim, przy oknie północnym, namalowano postać papieża w otoczeniu ornamentu roślinnego. Ta warstwa malowideł została przeniesiona na ruchome podłoże i obecnie wyeksponowana jest na wystawie stałej w Muzeum Regionalnym w Jaworze. Z 1. połowy XIV w. pochodzi scena Ukrzyżowania oraz wizerunek św. Krzysztofa na północnej ścianie prezbiterium. Na tej samej ścianie, w 2. ćwierci XV w. domalowano podzielone na cztery strefy sceny z Nowego Testamentu m.in. Narodzenie Jezusa, Ofiarowanie w świątyni, Ostatnią Wieczerzę, czy Chrystusa przed Herodem – one również przeniesione zostały do muzeum w Jaworze. Na ścianach nawy zachował się, powstały w 2. ćwierci XIV w. (później przemalowany), cykl przedstawień z Legendy o św. Katarzynie Aleksandryjskiej ujętych ornamentalnym obramieniem. Ukazano m.in. Katarzynę przed obliczem cesarza Maksencjusza, scenę obnażenia i torturowania Świętej oraz uniesienia jej duszy do Raju.
GALERIA
GODZINY OTWARCIA
od kwietnia do września:
od poniedziałku do czwartku w godz.: 10.00-16,00,
od piątku do niedzieli w godz.: 10.00 – 18.00,
poza sezonem:
czynny po wcześniejszym umówieniu telefonicznym.
KONTAKT
Administratorem kościoła jest:
Centrum Kultury, Sportu i Turystyki w Świerzawie
ul. Jeleniogórska 58
59-540 Świerzawa
Tel.: +48 75 713 52 73
LOKALIZACJA
ul. Dworcowa 25, Świerzawa (gm. Świerzawa)
GPS: 51.0178369, 15.8877433
Wybrana bibliografia
Kosakowski E., Kościół cmentarny w Świerzawie – od romanizmu po renesans, [w:] Konserwacja zabytków sztuki na Dolnym Śląsku i terenach przyległych: 50 lat działalności Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki ASP w Krakowie, red. M. Ostaszewska, Kraków 2005 („Studia i Materiały Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki ASP”, t. 14), s. 45-51.
Kosakowski E., Malowidła ścienne w absydzie kościoła Św.Św. Jana Chrzciciela i Katarzyny w Świerzawie – problemy konserwatorskie, [w:] Czterdziestolecie Wydziału Konserwacji Dzieł Sztuki ASP w Krakowie (1950-1990), Warszawa 1992, s. 129-140 (Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, Seria B – Tom LXXXVIII).
Kosakowski E., Od romanizmu po renesans. Katalog unikatowych malowideł ściennych oraz elementów kamiennych i drewnianych w romańskim kościele pw. św. Jana i św. Katarzyny w Świerzawie, Świerzawa 2007.
Kozaczewski T., Wiejskie kościoły parafialne XIII wieku na Śląsku (miejscowości S-Ż) i na Łużycach, Wrocław 1994, s. 8.
Malarstwo gotyckie w Polsce, t. 2: Katalog zabytków, red. A. S. Labuda, K. Secomska, Warszawa 2004,s. 96-99.
Pencakowski P., Historia św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Gotyckie malowidła ścienne w korpusie kościoła w Świerzawie na Dolnym Śląsku, [w:] Artifex doctus. Studia ofiarowane profesorowi Jerzemu Gadomskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, t. 2, Kraków 2007, s. 31-45.
Romański kościół w Świerzawie: odkrycia i prace konserwatorskie, kwiecień 1989, Galeria Akademii, Kraków ul. Bracka 4, Kraków 1989.
Stawowiak B., Późnoromańskie malowidła w apsydzie kościoła śś. Jana Chrzciciela i Katarzyny w Świerzawie, „Folia Historiae Artium”, t. 22 (1986), s. 7-28.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009, s. 418-424.